'अर्जुन'

अर्जुन हा सिनेमा नुकताच बॉक्स ऑफिसवर दाखल झाला आहे. सचित पाटील आणि अमृता खानविलकर यांच्या या सिनेमात मुख्य भूमिका आहेत. .मराठी माणसाला साद घालणारा विषय असल्यानं प्रेक्षक तो पहाण्यासाठी आवर्जून हजर झाले होते. हा सिनेमा त्यांना मनापासून आवडला आहे.
या सिनेमात मराठी तरूणांना उद्योगधंद्याकडे वळण्याचा संदेश देण्यात आला आहे. या सिनेमात अर्जुन पवार या मराठी तरूणाची कथा दाखवण्यात आली आहे. अर्जुन हा सर्वसामान्य मराठी कुटुंबातला एक तरूण असतो. एमबीएपर्यंत शिक्षण घेतलेल्या अर्जुनला स्वतःचा व्यवसाय सुरू करण्याची इच्छा असते. त्यानुसार घरच्यांचा विरोध न जुमानता अर्जुन स्वतःच्या व्यवसायाला सुरूवात करतो आणि अनेक प्रस्थापितांसमोर प्रतिस्पर्धी म्हणून उभा ठाकतो. या संघर्षात तो नेमका एका चक्रव्युहात अडकतो. या चक्रव्युहातून तो नक्की कसा बाहेर येतो ते या सिनेमात दाखवण्यात आलं आहे. सिनेमातले दमदार डायलॉग्ज, चकचकीत सादरीकरण आणि मराठी अस्मितेला साद देणारा संदेश यांच्या जोरावर हा सिनेमा प्रेक्षकांना आवडला आहे. सचित पाटीलनं या सिनेमात अर्जुनची भूमिका साकारली आहे. तर अमृता खानविलकरनं त्याची प्रेयसी अनुष्काच्या रोलमध्ये आहे. मी शिवाजीराजे भोसले बोलतोय या सिनेमानंतर अभिनेते विद्याधर जोशी या सिनेमात पुन्हा एकदा निगेटिव्ह रोलमध्ये दिसेल. कलाकारांच्या कामाला प्रेक्षकांनी मनापासून दाद दिली आहे. मराठी अस्मितेच्या विषयाला हात घातलेले सिनेमे मराठी प्रेक्षकाला नेहमीच आवडतात. अर्जुन हा सिनेमाही त्याला अपवाद नाही. सिनेमाच्या सफाईदार टेकिंग आणि योग्य एडिटिंगमुळे तो रटाळ होत नाही. कथेची मांडणीही एकसंध असल्यानं सिनेमाची गती राखण्यातही दिग्दर्शक एमएफ ईलियास यांना यश आलंय. ललित सेन यांची गाणीही चांगली झालीत. प्रेक्षकांनी सिनेमाला दिलेले स्टार्स पाहिले की प्रेक्षकांनाही या गोष्टी कळल्याचं लगेचच लक्षात येतात. चांगली कथा, उत्तम सादरीकरण आणि जोडीला हिंदी सिनेमाशी स्पर्धा नसल्यानं त्याचा फायदा अर्जुन या सिनेमाला मिळाला आहे. एकाचवेळी सिंगल स्क्रीन आणि मल्टीप्लेक्सेसमध्येही त्याला चांगलं ओपनिंग मिळालं आहे. सिनेमाची घोडदौड पहाता या अर्जुननं आपल्या लक्ष्याचा अचूक वेध घेतलाय असंच म्हणावं लागेल.

'हिस्टरी' आता मराठीत ! सलमान खान ब्रॅण्ड अ‍ॅम्बॅसॅडर

नुकताच दसरा सण मोठ्या उत्साहात पार पडला. दसर्‍याच्या पार्श्वभूमीवर खर्‍या अर्थाने मराठी भाषेनं सुध्दा सीमोल्लंघन केलं आहे. टीव्ही 18 नेटवर्कने हिस्टरी चॅनल हे मराठीत सुरू केलं आहे. आंतरराष्ट्रीय विषयावरील एकापेक्षा एक माहितीपट, अनेक थरारक गोष्टी...कधीही न पाहिलेल्या गोष्टी दाखवणारं चॅनल म्हणून हिस्टरी चॅनल ओळखलं जातं. आंतरराष्ट्रीय पातळीवर इतिहास घडवलेलं हिस्टरी चॅनल आता मराठीत इतिहास घडवणार आहे. हिस्टरी चॅनलने आता मराठी भाषेत चॅनल सुरू केलं आहे. टीव्ही 18 नेटवर्कच्या या चॅनलचं काल मोठ्या दिमाकात लाँचिंग झालं. तसेच बंगाली,मल्याळम,पंजाबी इतर प्रादेशिक भाषेतही हिस्टरी चॅनल पाहण्यास मिळणार आहे. या चॅनेलचा ब्रँड अम्बॅसेडर अभिनेता सलमान खान आहे.
रटाळ मालिका, संगीत आणि स्टॅण्डअप कॉमेडीचे ‘टिपिकल’ रिअ‍ॅलिटी शोज् आणि चित्रपटांवर आधारित कार्यक्रमांची रेलचेल असे स्वरूप असलेल्या भारतीय टीव्ही वाहिन्यांच्या विश्वात आता ‘हिस्टरी’ ही नवीन मराठी वाहिनी लवकरच समाविष्ट होणार आहे. रूढार्थाने ऐतिहासिक घटना, युद्धांचा इतिहास, इतिहासात अजरामर झालेल्या वास्तू, व्यक्ती यांच्या गोष्टी याच्यापेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे कार्यक्रम या नव्या वाहिनीवरून दाखविले जाणार आहेत. विशेष म्हणजे बॉलीवूडचा आघाडीचा स्टार अभिनेता सलमान खान या वाहिनीचा ब्रॅण्ड अ‍ॅम्बॅसॅडर आहे. ए प्लस ई नेटवर्क्‍स आणि टीव्ही १८ या कंपन्यांच्या संयुक्त उपक्रमाची ‘हिस्टरी’ ही मराठी वाहिनी असून वास्तवस्पर्शी करमणूक या वाहिनीद्वारे प्रेक्षकांना पाहायला मिळेल, अशी माहिती या दोन्ही नेटवर्क्‍सचे अध्यक्ष अजय चाको यांनी दिली. प्रेक्षकांना आता वर्णनात्मक आणि काल्पनिक कथानकांवर आधारित मालिका, कार्यक्रम नको आहेत. सबंध जगभर वास्तवस्पर्शी करमणूक हा वेगळा प्रकार अस्तित्वात आला असून मराठी प्रेक्षकांची रुची बदलत आहे. म्हणूनच या नव्या पद्धतीची करमणूक करणाऱ्या ‘हिस्टरी’ या वाहिनीचा ब्रॅण्ड अ‍ॅम्बॅसॅडर झालो आहे. दृक्श्राव्य अनुभवाबाबतची रुची बदलत असून लोकांना वेगळ्या प्रकारची, वेगळ्या धाटणीची करमणूक हवी आहे, असे संशोधनाअंती स्पष्ट झाल्यामुळेच वेगळ्या पद्धतीचे कार्यक्रम या नव्या वाहिनीवरून दाखविले जातील, असे वाहिनीकडून सांगण्यात आले. लोकप्रिय अभिनेता असलेल्या सलमान खानला ब्रॅण्ड अ‍ॅम्बॅसॅडर केल्यामुळे मराठी प्रेक्षकांमध्ये वाहिनी लोकप्रिय करणे सोपे ठरणार असून आगामी एक ते दोन महिन्यांत ‘हिस्टरी’ वाहिनी सुरू होणार आहे.

याहू आत्ता मराठी भाषेतून सुद्धा उपलब्ध...!!

मराठी विश्वकोश आता युनिकोडमध्ये!

मराठी विश्वकोश आता डिजिटल स्वरूपात युनिकोड मध्ये ३० सप्टेंबर रोजी प्रकाशित होणार आहे. हा विश्वकोश

वेबसाइटच्या स्वरुपात प्रसिद्ध होणार असल्यामुळे जगात कुठेही बसून तो विनामूल्य पाहता येईल , असे मराठी विश्वकोश निर्मिती मंडळाच्या अध्यक्षा डॉ. विजया वाड यांनी ‘ महाराष्ट्र टाइम्स ’ ला सांगितले.

विश्वकोशाचा संपूर्ण पहिला खंड ३० सप्टेंबर पासून ऑनलाइन पाहता येईल. त्यानंतर प्रत्येक महिन्याला एक या प्रमाणे टप्प्याटप्प्याने अन्य खंड वेबसाइटवर उपलब्ध केले जातील , असेही विजया वाड यांनी सांगितले. राज्य सरकार , सी-डॅक आणि मराठी विश्वकोश संयुक्तपणे हा प्रकल्प राबवत असल्याची माहिती त्यांनी दिली.

विश्वकोशाच्या १७ व्या आणि १८ व्या खंडाचे काम सुधींद्र कुलकर्णी , आशिष महाबळ आणि वैभव पुराणिक यांच्या सहकार्याने होत आहे. या खंडाला डॉ. जयंत नारळीकर , डॉ. भालचंद्र नेमाडे , डॉ. स्नेहलता देशमुख , अरूंधती खांडेकर आणि रा.ग. जाधव या मान्यवरांनी शुभेच्छा दिल्या आहेत.

मराठी विश्वकोशाचा १९ वा खंड ३० जानेवारी २०१२ रोजी प्रकाशित होत आहे. १९ वा आणि २० वा हे दोन्ही खंड रंगीत आहेत. २० वा खंड २०१२ पर्यंत प्रसिध्द होईल. त्यानंतर २१ वा परिभाषा , २२ वा नकाशा आणि २३ वा सूची खंड प्रकाशित होणार आहे.

सध्या कुमार विश्वकोशाच्या वाचनाचा कार्यक्रम सुरू झाला आहे. यात पाच शाळांतील दोन हजार विद्यार्थी सहभागी झाले आहेत. हाच प्रयोग शिक्षण शास्त्र महाविद्यालयात तसेच इंग्रजी माध्यमांच्या शाळांमध्ये राबवणार असल्याचे विजया वाड यांनी सांगितले. जीवसृष्टी ते पर्यावरण या कुमार विश्वकोशाच्या दुस-या खंडाचे लवकरच प्रकाशन होणार आहे. एकूण १२ खंडात हा प्रकल्प साकारणार असून डॉ. हेमचंद्र प्रधान हे समन्वयक म्हणून काम पहात आहेत , अशी माहिती वाड यांनी दिली.

कला चरित्र कोश यात राज्यातील सुमारे २५० कर्तृत्ववान महिलांचा परिचय करून देणारा कन्या चरित्र कोश ३० जानेवारी रोजी प्रसिध्द होईल. बोलका विश्वकोश आणि सीडी याआधीच प्रसिध्द झाल्या आहेत. मराठी विश्वकोश विभागात नव्याने भरतीला परवानगी दिल्यानंतर राज्यातील अनेक जिज्ञासू तरूणांनी काम करण्याची तयारी दर्शविली आहे. त्याचा फार मोठा फायदा पुढील काळात विश्वकोशाला होणार आहे. विज्ञान विभागतही तज्ज्ञ मंडळींचा समावेश करण्यात आला आहे. मानव्य विभाग डॉ. सु. रे. देशपांडे , विज्ञान विभाग डॉ. गोविंद फडके पहात आहेत , असेही वाड यांनी सांगितले.

A Few Good Men” of Team Anna

Anna Hazare is a 74-year-old gentleman but his enthusiasm, zeal and energy can put the youth in their 20s to shame.
His crusade against corruption has brought out the entire country [except the "cyskics" (cynics, skeptics and critics all rolled into one)] on the streets. While Anna Hazare remains the man of the moment, there's an entire dedicated team which works with him and whose members' full-time profession is activism. Then there are also dedicated people who remain behind the scenes and take care of the social media campaigning, technical stuff, logistics etc.
Let's take a look at the front-bench members of the Jan Lokpal movement:


Arvind Kejriwal
Recipient of the prestigious awarded Ramon Magsaysay Award for Emergent Leadership in 2006, Kejriwal has emerged as a true “youth icon” during the last few months. He was born in Hissar, Haryana in 1968, and graduated from IIT Kharagpur as a Mechanical engineer in 1989. Arvind Kejriwal was always concerned about corruption and the passivity of the people. After quitting his job with the Tata Steel, he took time off to work with the Missionaries of Charity and the Ramakrishna Mission in eastern and northeastern India. He was also instrumental in spreading awareness about the passing of the Right to Information (RTI) act.
In the ongoing movement for Jan Lokpal, Arvind is considered a key figure along with Anna Hazare. People who work with him sings songs in the praise of his intelligence, which, they say, is “razor-sharp”.
Awards and Honours:
2004: Ashoka Fellow, Civic Engagement.
2005: 'Satyendra Dubey Memorial Award', IIT Kanpur for his campaign for bringing transparency in Government.
2006: Ramon Magsaysay Award for Emergent Leadership.
2006: CNN-IBN, 'Indian of the Year' in Public Service.
2009: Distinguished Alumnus Award, IIT Kharagpur for Emergent Leadership.
2010: Policy Change Agent of the Year, Economic Times Corporate Excellence Award along with Aruna Roy.


Kiran Bedi
First Indian IPS officer, Kiran Bedi has always been known as a woman of substance and will power. A close associate of Anna, she has played an active role in the entire Jan Lokpal movement. She began her career as a Lecturer in Political Science (1970-72) at Khalsa College for Women, Amritsar. In July 1972, she joined the Indian Police Service. While in the police, she carried out several reforms. She also served as Director General of India's Bureau of Police Research and Development.
In 2007, she took voluntary retirement to undertake newer tasks in life. After retirement, Kiran Bedi launched a new website, www.saferindia.com which aimed at helping people whose complaints were not accepted by the local police. This project is undertaken by the non-profit, voluntary and non-government organization she founded, the India Vision Foundation. Kiran is a Ph.D. in Social Sciences from the Department of Social Sciences, Indian Institute of Technology, New Delhi.
Awards and Honours:















Prashant Bhushan
Based in Noida, Prashant Bhushan (born 1956) is an Indian lawyer and social activist. He is the son of eminent lawyer Shanti Bhushan. In his career spanning 15 years he has worked on around 500 PILs (Public interest Litigation). He has been a rigorous campaigner of judicial reforms. He is a member of the committee constituted in April 2011 for the Jan Lokpal bill. He is said to be a man of steel who doesn't thinks twice before exposing the wrongdoings in the courts.
Bhushan was the member of the committee which drafted the Jan Lokpal Bill. He has been sharply critical of the government's version of the Lokpal calling it “ineffective” and “useless”.


Shanti Bhushan
Not many would know that the Lokpal Bill was the brainchild of Shanti Bhushan who conceived it while being the law minister in the Morarji Desai government in 1977. Bhushan was an active member of the Congress (O) party (different from the Indian National Congress) and later the Janata Party. He was a member of the Rajya Sabha from 14 July 1977 to 2 April 1980 and the Union Law minister in the Morarji Desai ministry from 1977 to 1979. He joined the Bhartiya Janata Party in 1980. In 1986, he resigned from BJP after the party acted against his advice over an election petition.
Along with his son, he has been actively involved in bringing judicial reforms. He fought (for his client) many legal cases against Indira Gandhi. Shanti Bhushan is the co-chairman of the of the joint committee constituted in April 2011 for the Jan Lokpal Bill.


Swami Agnivesh
Agnivesh is an Indian politician, self-titled Arya Samaj scholar, and social activist. He is best known for his work against bonded labour through the Bonded Labour Liberation Front, which he founded in 1981.In the late 60s, he joined the Arya Samaj and took “Sanyas” vows. In 2005, Agnivesh was part of a two week campaign against female foeticide that travelled across India. Agnivesh also argued at a conference on economic development and religion sponsored by the World Bank that people should be allowed full freedom of movement across borders through the elimination of all passports and immigration laws.
Swami Agnivesh has been closely associated with the Jan Lokpal movement and is often seen campaigning strongly for it.

आयपीएलच्या काळातही 10 मराठी चित्रपट प्रदर्शित


धनंजय पाठक - सकाळ वृत्तसेवा

सांगली - विश्‍वचषक आणि पाठोपाठ आयपीएल क्रिकेट स्पर्धेच्या झगामगाटातही 10 मराठी चित्रपट आले आणि गेले. तर एकेकच हिंदी व इंग्रजी चित्रपट प्रदर्शित झाले. मराठी चित्रपट एकच आठवडा टिकले. हिंदी व इंग्रजी चित्रपटांना रसिकांकडून दाद मिळणार नाही हे लक्षात घेऊन चित्रपट वितरकांनी एकही नवीन चित्रपट येथे आणलाच नाही. हिंदीत कॉमेडी व ऍक्‍शनवर गाजलेल्या "दबंग' स्टाईलची कॉपी असलेला "रेडी' या सलमान खानच्या प्रमुख भूमिकेतील चित्रपटाकडे वितरकांचे लक्ष लागून राहिले आहे.

बालगंधर्वांच्या जीवनशैलीवर प्रकाशझोत टाकणारा "बालगंधर्व', अभिनेते अशोक सराफ यांचा "कुणासाठी कुणी तरी' तर "पानिपत'कार विश्‍वास पाटील यांच्या कथेवर आधारित "पांगिरा' चित्रपट वेगवेगळ्या कथानकाची साक्ष देत आले. "भाऊंचा धक्का', सिद्धार्थ जाधव याचा "सुपरस्टार', सांगलीच्या विनया पाठकनिर्मित राजकारण 2014, सांगली, हरिपूरमध्ये चित्रित झालेला अभिनेता मकरंद अनासपुरे यांचा "डावपेच', मध्यमवर्गीय कुटुंबीयांची जीवनशैली व अडचणी सांगणारा "ताऱ्यांचे बेट', अभिनेते संजय नार्वेकर यांचा "पाच नार एक बेजार', "राजमाता जिजाऊ' असे एकापाठोपाठ एक चित्रपट येत गेले.
इंग्रजीत विक्रम भट यांचा हॉटेंड थ्रिडी या रहस्यमय व इंग्रजीत "परसीस' व हिंदीमध्ये "धर्मात्मा' या नावाने आलेल्या चित्रपटास रसिकांची दाद मिळाली. स्वरूप चित्रमंदिराचे व्यवस्थापक हरी कुलकर्णी व शेखर कुलकर्णी म्हणाले, ""टीव्ही चॅनेल, सीडीचे प्रमाण वाढलेले असले, तरी चित्रपटगृहात येऊन चित्रपट पाहणाऱ्यांच्या संख्येत घट नाही. हिंदी चित्रपटांमध्ये अभिषेक बच्चन याचा "दम मारो दम' तर अभिनेते नाना पाटेकर यांचा "शागिर्द', राजश्री प्रॉडक्‍शनचा "आय लव्ह यू कलाकार' तर "समुंदर के लुटेरे', रफ्तार का जुनून' आले. या चित्रपटांना आयपीएलचा फटका सहन करावा लागला.''

आनंद चित्रपटगृहाचे चालक आनंद आपटे म्हणाले, 'हिंदीपेक्षा नव्या मराठी चित्रपटांची संख्या वाढली आहे. मराठी रसिकही चित्रपट पाहण्यासाठी आवर्जून येत असल्याचे चित्र आहे.''

जून ते ऑगस्टमध्ये येणारे मराठी चित्रपट -
स्त्री समस्यांचा मागोवा घेणारा "जन्म'
अंकुश चौधरी यांची तिहेरी भूमिका असलेला "ब्लफ मास्टर'
भरत जाधव यांचा "येड्याची जत्रा'
महेश मांजरेकर यांचा "फक्त तू लढ म्हण'
अवधूत गुप्ते यांचा "मोरया'

"हेरिटेज मॅनेजमेंट'मध्ये पुण्याच्या युवकाची भरारी


स्नेहा राईरीकर - सकाळ वृत्तसेवा

पुणे - जागतिक पातळीवर विविध क्षेत्रांत भारतीयांनी नेहमीच आघाडी घेतली आहे. पुण्याच्या आनंद कानिटकर या तरुणाने हे पुन्हा सिद्ध केले आहे. "हेरिटेज मॅनेजमेंट'शी (सांस्कृतिक वारसा व्यवस्थापन) संबंधित "मास्टर्स इन कल्चरल लॅंडस्केप्स' पदव्युत्तर अभ्यासक्रमासाठी निवड झालेला तो पहिलाच आणि एकमेव भारतीय ठरला आहे.

या अभ्यासक्रमासाठी जगभरातून 64 जणामधून 11 जणांची निवड झाली. 2010 ते 12 असा दोन वर्षांचा अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर फ्रान्स, इटली व जर्मनी या तीन विद्यापीठांकडून आनंदला "मास्टर्स' पदवी मिळणार आहे.

अभ्यासक्रमाचे पहिले सत्र फ्रान्समधील जॉन मोने विद्यापीठात त्याने पूर्ण केले. सध्या तो दुसऱ्या सत्रात इटलीतील नेपल्स येथे "फ्रेदरिको सेकोन्दो' विद्यापीठात शिक्षण घेत आहे. तिसरे सत्र जर्मनीतील स्टुटगार्ट विद्यापीठात होईल.

आनंद काही दिवसांसाठी पुण्यात आला असून, "सकाळ'शी बोलताना तो म्हणाला, ""सध्या "कल्चरल हेरिटेज वॉक्‍स' खूप होत आहेत. या सांस्कृतिक वारशाचे जतन कसे करावे, यावरही अनेकदा चर्चा होताना दिसते; पण "हेरिटेज' म्हणजे नक्की काय, त्याची प्रसिद्धी आणि जनजागृती कशी करावी, असे विषय आम्हाला शिकवले जातात.''

याचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण देणारा अभ्यासक्रम आपल्या देशात उपलब्ध नाही, याबद्दल त्याने खंत व्यक्त केली.

तो म्हणाला, ""इटलीसारख्या देशातील 45 स्थळे "जागतिक वारसा स्थळ यादीत' समाविष्ट झाली आहेत. मात्र, पाच हजार वर्षांची संस्कृती लाभलेल्या भारतातील केवळ 27 वारसा स्थळे या यादीत आहेत. यापूर्वी भारतातील छाऊ नृत्य, रामलीला इत्यादी कलाप्रकारांचा "जागतिक अमूर्त वारसा यादी'त समावेश झाला आहे. त्याशिवाय लावणी, संगीत नाटक, पंढराची वारी हे प्रकारही यादीत समाविष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्रातील काही किल्ले, लेण्यांचा यादीत समावेश होणे आवश्‍यक आहे. उत्तम सांस्कृतिक वारसा व्यवस्थापनामुळे हे शक्‍य होऊ शकेल.''

आता विदर्भातील गड-किल्ले होणार अधिक आकर्षक.

सकाळ वृत्तसेवा

नागपूर - एखादे घर किंवा दुकान भाड्याने देण्याच्या गोष्टी आपण आजवर ऐकत होतो. आता मात्र साक्षात राजवाडे, गड आणि किल्लेदेखील भाड्याने मिळणार आहेत. विदर्भातील 69 पैकी 18 ऐतिहासिक वास्तू भाडेतत्त्वावर देण्यासंदर्भातील अधिसूचना शासनाने जारी केली आहे.

राज्याच्या सांस्कृतिक आणि कलेची ओळख असलेल्या पुरातन वास्तूंना भाडेतत्त्वावर देण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे. याअंतर्गत विदर्भातील 69 पैकी 18 वास्तू पुढील पाच वर्षांसाठी खासगी व्यक्‍ती व संस्थांना देण्यात येतील. राज्य संरक्षित स्मारकांचे जतन, संरक्षण, सौंदर्यीकरण आणि विकासाकरिता पर्यायाने पर्यटक व भाविकांना या स्मारकांकडे आकर्षित करण्यासाठी हा प्रयोग करण्यात येत आहे. "महाराष्ट्र वैभव राज्य संरक्षित स्मारक संगोपन योजना' या रूपाने ही योजना प्रत्यक्षात येत आहे. या वास्तू भाडेतत्त्वावर देण्यात येत असली तरी मूळ मालकी शासनाचीच राहील.

तत्कालीन मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांची ही कल्पना होती. राज्याचे सांस्कृतिकमंत्री असताना त्यांनी ही योजना आखली होती. त्यानंतर पाच वर्षांनी राज्याच्या पुरातत्त्व व वस्तुसंग्रहालय संचालनालयातर्फे हे धाडस केले जात आहे. कोणतीही इच्छुक व्यक्‍ती वा संस्थेस स्मारकाच्या संगोपनासाठी निवडक स्मारके या संचालनालयाच्या अधीन राहून भाडेतत्त्वावर देण्यात येतील. याबाबत स्पष्ट निर्देश लवकरच येणार असले तरी पाच वर्षांचा हा कालावधी राहील. तथापि, या काळात कुठलीही कामे करण्यासाठी संचालनालयाची परवानगी घेणे बंधनकारक राहील. भाडेतत्त्वधारकास या वास्तूचा स्वत:च्या फायद्यासाठी वापर करता येईल. यात पर्यटन व्यवस्था वा उद्यान तयार करून त्यावर तिकीट आकारता येईल. "ब्रॅण्ड' म्हणून या वास्तू विकसित करण्याची मुभा राहील.
विदर्भातील नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर, अमरावती, यवतमाळ, बुलडाणा जिल्ह्यांतील या वास्तू आहेत. यात किल्ले, मंदिर, राजवाडा, निवासस्थान आदींचा समावेश आहे. रामटेकचे गडमंदिर ते सिंदखेडराजाचा रंगमहाल आदींचा यात समावेश आहे. नगरधनचा किल्ला आणि माणिकगड किल्लाही भाडेतत्त्वावर दिला जाईल.

पुरातत्त्व विभागाला या स्थळावर कायमपणे लक्ष देणे अशक्‍य आहे. त्यामुळे अनेक स्मारके दुर्लक्षित राहून त्यांची स्थिती खराब होत आहे. आपल्या भूतकाळातील वैभवाचे प्रतीक असलेल्या या स्मारकांचे जतन व पुनरुज्जीवन करून सध्याच्या व पुढच्या पिढीला संस्कृती व परंपरेची ओळख करून देण्याचा हा प्रयत्न आहे. यासोबतच धार्मिक महत्त्व व पर्यटनातून विकास हा उद्देशही असल्याचे प्रशासनाकडून सांगण्यात आले.

भाडेतत्त्वावर देण्यात येणाऱ्या विदर्भातील वास्तू
स्मारकाचे नाव ठिकाण तालुका जिल्हा

पंचशिखरी मंदिर अंबाळा तलाव रामटेक नागपूर
राम गणेश गडकरी निवासस्थान सावनेर सावनेर नागपूर
केवल नरसिंह मंदिर गडमंदिर, रामटेक रामटेक नागपूर
रुद्र नरसिंह मंदिर गडमंदिर, रामटेक रामटेक नागपूर
वराह मंदिर गडमंदिर, रामटेक रामटेक नागपूर
शिव मंदिर बाजारगाव नागपूर नागपूर
राम मंदिर बाजारगाव नागपूर नागपूर
नगरधन किल्ला नगरधन रामटेक नागपूर
लखुजी जाधव राजवाडा सिंदखेडराजा सिंदखेडराजा बुलडाणा
रंगमहाल सिंदखेडराजा सिंदखेडराजा बुलडाणा
सावकारवाडा सिंदखेडराजा सिंदखेडराजा बुलडाणा
निळंकठेश्‍वर मंदिर सिंदखेडराजा सिंदखेडराजा बुलडाणा
माणिकगड मंदिर माणिकगड कोरपना चंद्रपूर
विष्णू मंदिर माणिकगड कोरपना चंद्रपूर
भवानी मंदिर भटाळा वरोरा चंद्रपूर
महादेव मंदिर भटाळा वरोरा चंद्रपूर
अंबागड मंदिर अंबागड तुमसर भंडारा
काळभैरव मंदिर नागरा गोंदिया गोंदिया

पालकत्व घेणाऱ्यांची कर्तव्ये व कार्ये
: स्मारकांचे पालकत्व तात्पुरत्या स्वरूपात व करार कालावधीपुरता
: स्मारकाची स्वच्छता व देखभाल याबाबतचे संचालनालयाचे निकष बंधनकारक
: पर्यटकांसाठी वाहनतळ, प्रसाधनगृहे, संपर्क यंत्रणा सुविधा पुरवावी लागेल
: प्रकाशध्वनी कार्यक्रम व दुर्मिळ वस्तूंचे प्रदर्शन, पर्यटकांसाठी मार्गदर्शक आदी जबाबदारीही असेल
: स्मारकाच्या सुरक्षिततेसाठी खासगी सुरक्षा रक्षक नेमावा लागेल
: स्मारकाची लाईट व पाणी आदीची देयके पालकत्वास द्यावी लागेल
: पालकत्वास स्मारकाचा उद्योगाच्या जाहिरातीसाठी प्रतीकचिन्ह म्हणून वापरता येईल
: करार कालावधीत स्मारकाचे छायाचित्रण, चित्रीकरण व छायाचित्रांचा कॅलेंडर, डायऱ्या आदींमध्ये वापर करता येईल

अमेरिकेत शिक्षण घ्यायचंय?

सकाळ वृत्तसेवा

भारतीय विद्यार्थ्यांना अमेरिकेत शिक्षणाची संधी उपलब्ध करून देणे, हा या शिष्यवृत्तीचा उद्देश आहे. यंदापासूनच ही शिष्यवृत्ती सुरू करण्यात आली आहे. यासाठी दरवर्षी भारतातील दोन विद्यार्थ्यांची निवड केली जाणार आहे. शिष्यवृत्तीची रक्कम प्रत्येकी दहा लाख अमेरिकन डॉलर एवढी आहे. अमेरिकेतील सिन्सीनॅटी विद्यापीठामार्फत ही शिष्यवृत्ती दिली जाते. अभियांत्रिकी, अप्लाइड सायन्सेस, नॅचरल आणि सोशल सायन्सेस, बिझनेस आणि डिझाईन आदी विद्या शाखांमधील शिक्षणासाठी अमेरिकेत प्रवेश घेतलेल्या विद्यार्थ्यांना याचा लाभ घेता येईल. यासाठी निवड झालेल्या विद्यार्थ्यांचा शैक्षणिक शुल्क आणि निवास व जेवणाचा खर्च केला जाणार आहे. अधिक माहितीसाठी अंजली खवणेकर यांच्याशी 09167255437 या मोबाईल क्रमांकावर संपक साधावा.

पानिपतचा समरप्रसंग

१४ जानेवारी १७६१ रोजी पहाटे मराठा सैन्य यमुनेच्या रोखाने निघाले.

युद्धाची सुरवात सकाळी ९ ते १० च्या दरम्यान झाली. गारदीच्या तोफा गरजल्या व समोर रस्ता बनविण्याचा प्रयत्न झाला. मात्र, पठाणांवर प्रभाव पडला नाही.

गारदींच्या जोरदार हल्ल्यासमोर रोहिले व बर्खुदारखानाचा निभाव लागेना व त्यांचे हजारोंनी सैनिक मरून पडले. गारदीमागे दमाजी गायकवाड व विठ्ठल शिवदेव यांचे घोडदळही घुसले. मात्र, जखमी होऊन त्यांना माघार घ्यावी लागली.

त्यानंतर सदाशिवराव भाऊंच्या हुजुरातीसमोर वजीर शहावली खानाच्या पथकाशी युद्ध लागले. मराठ्यांचा हल्ला इतका यशस्वी होता की दुराणींना आपण युद्ध हरलो, असे वाटू लागले.

दुपारीच दोनला माघारी आलेल्या वजीराच्या सैनिकांमुळे मराठ्यांवर दबाव वाढला. तोफखाना बंद पडून इब्राहिम खान जखमी.

याचवेळी एक गोळी विश्‍वासरावांना लागल्याने ते मृत्युमुखी पडले. भाऊसाहेब घोड्यावरून दुराणी शहाला मारण्याच्या उद्देशाने पुन्हा त्वेषाने लढू लागले.

विश्‍वासराव पडल्याची बातमी पसरल्यावर मल्हारराव होळकर व शिंदे मागून रणांगण सोडून मार्ग काढीत दिल्लीकडे निघाले. भाऊसाहेबांवर नव्या दिशेने हल्ला झाला.

दुराणी शहाने स्वतःकडील सहा हजार ताज्या दमाचे सैन्य भाऊसाहेबांच्या दिशेने पाठविले. भाऊसाहेबांनी निकराने हल्ले चढविले. पठाण सैन्याच्या गर्दीत लढताना त्यांना शेवटी नाना फडणीसाने पाहिले.

सायंकाळी चार वाजता मराठा सैन्य जणू अदृश्‍य झाले. युद्धात व युद्धानंतर एकूण ८० हजार ते १ लाख मराठे मारले गेले.


पानिपतच्या अनुषंगाने रूढ झालेल्या म्हणी व वाक्‌प्रचार
१७६० भानगडी
एखाद्याचे पानिपत होणे
विश्‍वास तर पानिपतातच संपला
पाचावर धारण बसणे
वानराचे तेल काढणे
प्यादी मात
प्याद्याचा फर्जंद होणे
अटकेपार झेंडे लावणे

मराठी साहित्यातील 'पानिपत'

इ. स. १७६१ मध्ये महाराष्ट्राचे, एवढेच नव्हे; तर संपूर्ण भारताचे भवितव्य घडवणारी एक प्रलयकारी घटना घडली आणि ती म्हणजे पानिपत येथे लढले गेलेले मराठे व गिलचे (अफगाण) यांच्यातील युद्ध. या अतिभयंकर घटनेचे मराठी साहित्यात चित्र न उमटले तरच विशेष.

प्रत्यक्ष युद्ध जवळून पाहिलेल्यांनीही या युद्धाचा आढावा घेतलेला आहे. नाना फडणीसांचे आत्मवृत्त, पंडित काशिराज यांची बखर, भाऊसाहेबांची बखर व पानिपतची बखर या चार साहित्यकृती पायाभूत समजल्या पाहिजेत. नाना फडणीस हे पानिपत युद्धात सामील होते. त्यांच्याबरोबर त्यांच्या मातु:श्री व पत्नीही तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने होत्या. युद्ध हरल्यानंतर अत्यंत खडतर परिस्थितीला तोंड देत फडणीस पुण्याला परतले खरे; परंतु आप्तांना वाचवू शकले नाहीत. वृद्ध आईला पाठीवर घेऊन परतीचा प्रवास करावा लागला. युद्धातील महत्त्वाच्या घटना व अनुभव यांचे यथार्थ वर्णन त्यांनी आत्मचरित्रात केले आहे.
काशिराज पंडित हा मूळचा महाराष्ट्राचा रहिवासी; पण उत्तरेतील मोगल सरदार सुजाउदवला याच्या पदरी नोकरीस लागला व उच्चपदास पोचला. काशिराज पानिपतच्या लढाईत प्रत्यक्ष सहभागी होता. सुजा प्रत्यक्षात अब्दीलीला सामील होता व तो अब्दालीच्या बाजूने लढला; परंतु त्याचे मराठा सैन्याचा सेनापती सदाशिवरावभाऊ यांच्याशी सलोख्याचे संबंध होते. युद्धात आपला विजय झाला तर आपण सुजाला मोगल बादशाहाची वजिरी मिळवून देऊ, असे भाऊसाहेबाने त्यास वचन दिले होते. त्यामुळे सुजाचा युद्धातील सहभाग डळमळीत होता व यात काशिराजाची शिष्टाई महत्त्वाची होती. काशिराजाने युद्धातील अनुभव बखररूपात लिहिले आहेत. मूळ लेखन फारसी भाषेत आहे; पण त्याचे भाषांतरही उपलब्ध आहे. सदाशिवरावभाऊ हत्तीवरून उतरून घोड्यावर बसला व स्वत: लढू लागल्याचे त्याने पाहिले आहे व भाऊचा मृत्यू झाला व त्याचे प्रेत ओळखले, अशी त्याची नोंद आहे; तसेच विश्‍वासराव लढाईत मारला गेल्यावर त्याच्या प्रेताची अवहेलना होऊ नये व त्याचा सन्मानाने अंत्यविधी व्हावा, याची त्याने दक्षता घेतली. भाऊसाहेबाची बखर ही पानिपतच्या लढाईवर आधारित आहे. कृष्णाजी शामराव व चिंतो कृष्ण वळे हे त्याचे लेखक आहेत. युद्ध संपल्यावर दोन-तीन वर्षांनी लिहिलेली आहे. लेखक प्रत्यक्ष युद्धकाळात मराठा सैन्याबरोबर होता. एका अर्थाने युद्धातून परत आलेल्या लोकांच्या साक्षींवरून ही बखर लिहिलेली आहे व त्यामुळे ती काही प्रमाणात पूर्वग्रहदूषित आहे, असे समजले जाते. पानिपतच्या शोकांतिकेला सदाशिवरावभाऊंचा हट्टी व तापट स्वभाव कारणीभूत झाला, अशी या बखरकारांची भूमिका आहे. राघोबादादाने अटकेपार मराठ्यांचा झेंडा लावला, याचा इतिहासही बखरीत आहे. नजीबखान, मल्हारराव होळकर व त्याची पत्नी गौतमबाई यांची व्यक्तिचित्रणे यात फार प्रभावीपणे रेखाटली आहेत.

पानिपतची बखर ही नानासाहेब पेशवे यांची पत्नी गोपिकाबाई हिच्या सांगण्यावरून रघुनाथ यादव चित्रे यांनी लिहिली. सदाशिवरावभाऊ हा या बखरीचा नायक. त्याचे शौर्य यथार्थपणे बखरीत मांडलेले आहे. मल्हारराव होळकर, जनकोजी शिंदे, विश्‍वासराव इत्यादींची स्वभावचित्रेही प्रभावीपणे रेखाटलेली आहेत. युद्धवर्णनेही बहारदार आहेत. युद्धानंतरच्या पाच-सहा वर्षांत या बखरीचे लेखन झाले आहे.

एकोणिसाव्या शतकाच्या मध्यकाळी "लालन द बैरागिण' ही इंग्रजीत कादंबरी लिहिली गेली. या कादंबरीची नायिका लालन बैरागिण आहे. पानिपत लढाईत सहभागी झालेला प्रख्यात मराठा सरदार महादजी शिंदे यांची ती प्रेयसी आहे. या कथानकातील काही पात्रे वास्तव आहेत; पण लालनसारखे पात्र काल्पनिक आहे. पानिपतावरचे हे पहिलेच ललित लेखन. त्याचे जोरवेकर यांनी मराठीत भाषांतर केले आहे. याच गोष्टीचा आधार घेऊन नागेश विनायक बापट यांनी सन १८९७ मध्ये "पानिपतची मोहीम' ही साडेसहाशे पृष्ठांची कादंबरी लिहिली. महादजी शिंदे यांच्या प्रेमात पडलेली लालन त्यांच्या शोधार्थ सर्व हिंदुस्थानभर फिरते व शेवटी पानिपत येथील मराठ्यांच्या छावणीत पोचते. युद्धाच्या अंतिम टप्प्यात अब्दालीचा सरदार सुजाउदवला याला आपल्या बाजूला वळवण्याच्या नाजूक व धोकादायक योजनेची अंमलबजावणी महादजी व सदाशिवरावभाऊ लालनवर सोपवतात. लालन त्यात कितपत यशस्वी होते, हे रहस्यमय कथानक मुळातून वाचणे अधिक रोचक ठरेल. या पुस्तकाची संक्षिप्त आवृत्तीही अनंतराव कुलकर्णी यांनी प्रसिद्ध केली आहे; तसेच बापटांच्या कादंबरीतील लालन बैरागिण हिच्या व्यक्तिमत्त्वाने मोहित होऊन शिरीष पै यांनी छोटेखानी कादंबरी लिहिली आहे. त्याला प्रबोधनकार ठाकरे यांची सुंदर प्रस्तावनाही आहे.
बापटांनी "पानिपतची मोहीम' या पुस्तकात मराठ्यांचे युद्धातील शौर्य प्रभावीपणे मांडले आहे; परंतु भारताचार्य चिंतामणराव वैद्य यांना पानिपत युद्ध ही मोठी शोकांतिका वाटते. त्या भूमिकेतून त्यांनी "दुर्दैवी रंगू' ही कादंबरी लिहिली. रंगू या विधवेचे विश्‍वासरावावर प्रेम बसते; परंतु ते यशस्वी होत नाही, असे या कादंबरीचे कथानक आहे. साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर यांनी पानिपत युद्धानंतर घडलेल्या "तोतया'च्या बंडावर आधारित नाटक लिहिले आहे.

सन १९८८ मध्ये विश्‍वास पाटील यांची "पानिपत' ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली. हट्टी व अहंकारी सेनापती अशी बखरकारांनी रंगवलेली सदाशिवरावभाऊची प्रतिमा विश्‍वास पाटलांना अन्यायकारक वाटली आणि त्याला न्याय देण्यासाठी हेतूने त्यांनी ही कादंबरी लिहिली. जिवंत व्यक्तिचित्रण, उत्कृष्ट संवाद, ओघवती भाषा ही या कादंबरीची वैशिष्ट्ये आहेत. मराठी सारस्वताने "पानिपत' या घटनेस योग्य न्याय दिला हे खरे.

दिल्लीचेही तख्त राखतो महाराष्ट्र माझा!

सकाळ वृत्तसेवा

जेव्हा जेव्हा दिल्ली अडचणीत आली, तेव्हा तिच्या मदतीला धावला महाराष्ट्र. इतिहासाची पाने उलगडताना अगदी आजपर्यंत याचे दाखले मिळतात. असाच एक दाखला भारत इतिहास संशोधक मंडळाने जतन केला आहे. दिल्लीच्या बादशहाने मराठ्यांना दिल्लीची जबाबदारी अक्षरशः आमंत्रण देऊन सोपवली होती, याचा पुरावा असणारे एक अस्सल फर्मान मंडळात आहे. पानिपतच्या लढ्याच्या आधीच्या दहा वर्षांतले हे फर्मान असल्याने त्याला आगळे महत्त्व आहे.

सन 1754 ते 1759 या काळात मुघल बादशहा दुसरा अलमगीर अझिजुद्दिन महंमद हा दिल्लीच्या तख्तावर होता. 1747 पासून अहमदशहा अब्दालीच्या भारतावरच्या स्वाऱ्या सुरू झाल्या होत्या. पानिपतचे युद्ध होईपर्यंत म्हणजे 1761 पर्यंत अब्दालीने भारतावर एकूण पाच वेळा स्वारी केली. त्यातल्या चौथ्या मोहिमेनंतर राघोबादादांनी अब्दालीच्या मुलाला तैमूरला पळवून लावत अटकेपार मराठी राज्याचा झेंडा फडकवला. त्यानंतरच्या अब्दालीच्या स्वारीत घडले ते "पानिपत'. दरम्यानच्या काळात दिल्लीचा मुघल दरबार अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीत होता.

वास्तविक पाहता 1707 मध्ये औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मराठ्यांचा उत्तरेतला प्रभाव वाढत होता. त्याला कळस चढला तो 17व्या शतकातल्या सहाव्या दशकात. 1754 ते 1759 या काळात दिल्लीचा बादशहा आलमगीर दुसरा याला सतत आपल्या राज्याची चिंता वाटत होती. एका बाजूला अब्दालीच्या आक्रमणाचे भय होते, तर दुसऱ्या बाजूला अंतर्गत दगाफटक्‍याची टांगती तलवार त्याच्या डोक्‍यावर होती. त्याच स्थितीत त्याने मराठ्यांच्या नावे एक फर्मान पाठविले. काही इतिहासकारांच्या म्हणण्यानुसार, त्याने हे फर्मान आपल्या दरबारी पद्धतीतून न पाठविता आपल्या खास दूताच्या हस्ते पुण्याकडे रवाना केले होते. मात्र, याला फारसा दुजोरा मिळत नाही.

आपल्या सही-शिक्‍क्‍याचे हे फर्मान आलमगीराने थेट सदाशिवराव पेशव्यांच्या नावे पाठविले होते. बाळाजी बाजीराव म्हणजेच नानासाहेब पेशव्यांचाही त्यात उल्लेख होता. या फर्मानात तीन विनंत्या करण्यात आल्या होत्या. मराठ्यांनी बादशहाच्या रक्षणासाठी फौज तैनात करावी, असे पहिले आणि अत्यंत महत्त्वाचे आवाहन त्यात होते. दिल्लीचा वझीर आणि मीरबक्षी (सैन्याचे पगारपाणी पाहणारा अधिकारी किंवा आताच्या भाषेत पे-मास्टर जनरल) या दोन्ही पदांवर मराठ्यांनीच आपली माणसे नेमावीत, हे दुसरे आवाहन बादशहाने केले होते. त्या वेळी बादशहा एवढा अगतिक झाला होता, की सरळ नामधारी बादशहा म्हणून राहून मराठ्यांच्या ताब्यात हिंदुस्थानची सत्ता सोपवण्याचीही त्याची तयारी झाली होती, हे तिसऱ्या आवाहनावरून दिसते. मराठ्यांनी बादशहासाठी तनखा सुरू करावा, असे हे तिसरे आवाहन आहे.

पर्शियन भाषेचे अभ्यासक राजेंद्र जोशी यांनी या फर्मानाचा अभ्यास केला आहे. त्यांनीच या फर्मानाची माहिती "सकाळ'शी बोलताना दिली. त्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार सर्वप्रथम आबासाहेब मुजुमदार यांनी 1920 मध्ये या फर्मानाची माहिती प्रसिद्ध केली होती. त्यानंतर इतिहासकार ग. ह. खरे यांनीही त्या फर्मानाचा अभ्यास केला होता. त्यानंतर पुन्हा एकदा या फर्मानाचा अभ्यास होत आहे.

श्री. जोशी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, मराठ्यांनी बादशहासाठी तनखा सुरू केला, तसेच अंताजी माणकेश्‍वर या आपल्या सरदाराला बादशहाच्या रक्षणासाठी पाठविले. फर्मानातली तिसरी गोष्ट मराठ्यांनी केली नाही, ती म्हणजे दिल्लीतल्या महत्त्वाच्या पदांची जबाबदारी स्वतःकडे घेणे. त्या काळात दिल्लीच्या तिजोरीत खडखडाट होता, त्यामुळेच मराठ्यांनी हे उत्तरदायित्व स्वतःकडे घेतले नसावे, असा अभ्यासकांचा अंदाज आहे.

हे फर्मान म्हणजे मराठ्यांच्या इतिहासातला एक अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा. मराठी साम्राज्याची ताकद कळसाला पोहोचल्याचा हा संकेत होता.
- पांडुरंग बलकवडे, इतिहासाचे अभ्यासक.

चला, महाराष्ट्र बदलू या! - मुख्यमंत्री

सकाळ वृत्तसेवा

मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण यांनी आज मंत्रालयातील, आपल्या कार्यालयातील सर्व अधिकारी-कर्मचाऱ्यांना आपल्या दालनात बोलावून नववर्षाच्या शुभेच्छा दिल्या. आपल्या दालनाच्या बाहेर तासन्‌ तास पहारा देणाऱ्या पोलिस कर्मचाऱ्यांना आणि उपाहारगृह कर्मचाऱ्यांनाही आपल्या दालनात बोलावून मुख्यमंत्र्यांनी त्यांना शुभेच्छा दिल्या. "महाराष्ट्राला प्रगतीपथावर नेण्यासाठी मला तुमच्या सर्वांचे सहकार्य हवे आहे,' असे आवाहन त्यांनी या वेळी सर्वांना केले.

मुख्यमंत्र्यांनी नववर्षाच्या पहिल्याच दिवशी आपल्या अधिकारी व कर्मचाऱ्यांना बोलावून शुभेच्छा देण्याची ही पहिलीच वेळ असल्याने सारा कर्मचारी वर्ग भारावून गेला. मुख्यमंत्र्यांनी एक चांगला नवा पायंडा पाडल्याबद्दल कर्मचारी खूश होते. नववर्षाचा आज पहिलाच दिवस. मुख्यमंत्री आज दुपारी एकच्या दरम्यान मंत्रालयात आले. त्यांनी त्यांच्या कार्यालयाचे सचिव, अधिकारी, कर्मचारी; तसेच मंत्रालयातील इतर विभागांचे सचिव यांना आपल्या दालनाला लागून असलेल्या समिती कक्षात बोलावले आणि त्या सर्वांना नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा दिल्या. दहा-पंधरा मिनिटे त्यांनी त्यांच्याशी संवाद साधला. मुख्यमंत्री म्हणाले की, एका विशिष्ट परिस्थितीत माझ्यावर राज्याची जबाबदारी देण्यात आली आहे. महाराष्ट्रासमोर अनेक आव्हाने आहेत, तसेच विकासाच्या संधीही आहेत. या संधींचा पुरेपूर फायदा घेऊन पारदर्शक व गतिमान प्रशासनाची प्रचीती आणून द्यायची आहे. राज्याच्या विकासाबाबत मंत्रालयातील अधिकाऱ्यांकडून व कर्मचाऱ्यांकडून सर्वसामान्यांच्या व माझ्याही वेगळ्या अपेक्षा आहेत. इथे येणाऱ्या माणसांची कामे झाली पाहिजेत. छोट्या-छोट्या गोष्टींसाठी सर्वसामान्य माणसांना मंत्रालयाचे सारखे खेटे घालावे लागणार नाहीत, याची काळजी घेतली पाहिजे.

मुख्यमंत्र्यांनी विकासाच्या कामात गतिमानता व पारदर्शकता हवी असे अधिकारी-कर्मचाऱ्यांच्या निदर्शनास आणून दिले. "संपूर्ण राज्याचा समतोल विकास साधायचा आहे. राज्याची प्रतिमा उंचावण्यासाठी, राज्याला प्रगतीपथावर नेण्यासाठी मला तुमचे सहकार्य हवे आहे,' असे आवाहन त्यांनी सर्वांना केले